Bugün ince belli bardaklarda yudumladığımız ve Türkiye’nin en köklü geleneklerinden biriymiş gibi hissettiren çay, aslında kadim ritüellerden ziyade savaşlar, ekonomik kıtlıklar ve devletin planlı tarım politikaları sonucunda günlük yaşamımızın merkezine yerleşti.
Pek çok kişi çayı Türk misafirperverliğinin atalardan kalma bir simgesi olarak görse de, Tarihçi Esra Ansel Derinbay’ın Anadolu Ajansı’na verdiği bilgilere göre, 19. yüzyılın sonlarına kadar çayın Osmanlı halkının günlük yaşantısında önemli bir yeri yoktu. O dönemlerde çay, daha çok elçiliklerle, Avrupalı diplomatlarla ve temsilcilerle temas halinde olan elit kesim tarafından bilinen bir içecekti.
Ancak bu durum, dış kaynaklı taleplerin İstanbul’un tüketim alışkanlıklarını dönüştürmesiyle değişime uğradı. 1853-1856 yılları arasındaki Kırım Savaşı sırasında İngiliz ve Fransız askerlerinin aileleriyle birlikte İstanbul’a gelmesi, çay için yepyeni bir pazarın oluşmasına zemin hazırladı.
Tarihçi Derinbay, bu dönüm noktasını şu sözlerle ifade ediyor: “Bu durum Osmanlı pazarında çay talebini başlattı. Bu talep, Osmanlı çay ticaretinin doğmasını sağladı.”
İthal Bir Lüksten Yerli Tarım Ürününe Geçiş
Çayın geniş kitlelere yayılmasından önce, Osmanlı pazarlarına giren sınırlı miktardaki ürün, çayı Çin’den temin eden Rus tüccarlar aracılığıyla getiriliyordu. Kırım Savaşı’nın ardından İngiltere en büyük tedarikçi konumuna yükselirken, Osmanlı sarayı ve hükümet yetkilileri çayın yerel topraklarda yetiştirilip yetiştirilemeyeceğini araştırmaya başladı.
Derinbay’ın aktardığına göre, Sultan Abdülaziz ve II. Abdülhamid dönemlerinde Japonya’dan getirilen tohumlar ve fidanlarla deneme bahçelerinde ve ziraat okullarında çeşitli çalışmalar yürütüldü. Ancak Edirne, Bursa ve Adana’da yapılan bu ilk ekim denemeleri, iklim şartlarının elverişsiz olması sebebiyle başarısızlıkla sonuçlandı.
Osmanlı’nın son dönemlerine gelindiğinde ise yetkililer, Doğu Karadeniz bölgesinin, Rus yönetimi altında zaten çay tarımının yapıldığı Gürcistan’ın Batum şehrine ne kadar benzediğini fark etmeye başladılar. Ne var ki, patlak veren I. Dünya Savaşı bu erken dönem planlarının sekteye uğramasına neden oldu.
Çayın Kök Salmasında Kahve Kıtlığının Etkisi
Çayın gerçek anlamda yükselişi, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasıyla ve özellikle kahve tedarikinin zorlaşmasıyla hız kazandı. 1918’de Yemen’in kaybedilmesi ve bilhassa II. Dünya Savaşı sonrasında kahve ticaret yollarında yaşanan aksamalar, sürekli tekrar eden tedarik sorunları yarattı.
Eş zamanlı olarak genç Cumhuriyet, ithalata olan bağımlılığı kırmak ve dövizin ülke sınırları içinde kalmasını sağlamak istiyordu. Çay, hem yerli imkanlarla üretilebilir olması hem de özellikle Rize başta olmak üzere dağlık Doğu Karadeniz bölgesinin güçlü bir ekonomik temele ihtiyaç duyması sebebiyle en ideal seçenek olarak öne çıktı.
Derinbay, çayın toplumun en alt gelir grubundan en üst tabakasına kadar herkes için “ekonomik olarak uygulanabilir ve erişilebilir” olduğunu vurguluyor. Buna rağmen yöre halkının ikna olması kolay olmadı. 1920’lerde pek çok kişi, yapraklarının yenilmediğini bildikleri ve ekonomik değerini tam olarak göremedikleri bu bitkiyi ekmeye direnç gösterdi.
Rize Halkı Eski Geçim Kaynaklarını Çay İçin Bıraktı
Rize’nin ilk çay üreticilerinden olan 71 yaşındaki Vesile Karakaş için bu tarımsal dönüşüm, köydeki tüm yaşam biçimini temelden değiştirdi.
Karakaş, o günleri şöyle anlatıyor: “Çaydan önce mısır, fındık, meyve vb. vardı. Ama çay gelince hepsini bıraktık. Tamamen çaya yöneldik.”
Ailesinin daha önce maddi sıkıntılar yaşadığında satmak üzere hayvancılığa bel bağladığını belirten Karakaş, çay ekimine geçildikten sonra bu sistemin tamamen ortadan kalktığını söylüyor ve ekliyor: “Bütün hayvanlarımızı elden çıkardık. Çay hayatımıza gerçek bir rahatlık getirdi.”
Derinbay’ın verdiği bilgilere göre, 1930’ların sonlarında Zihni Derin ve Asım Zihnioğlu gibi devlet görevlileri, yöre halkını çay tarımına ikna etmek için köy köy dolaştı. Bu yoğun çabalar 1930’ların sonu ve 1940’larda meyvesini vermeye başladı ve 1947 yılında ilk devlet çay fabrikası faaliyete geçti. Üretim hacmi 1950’ler ve sonrasında hızla genişledi.
Tarım ve Orman Bakanlığı verilerine göre, bugün Doğu Karadeniz bölgesinde neredeyse tamamı küçük aile işletmelerinden oluşan yaklaşık 209.000 çiftçi geçimini çay tarımıyla sağlıyor. 2024 yılında Türkiye, büyük bir kısmı iç tüketime ayrılmak üzere yaklaşık 1,4 milyon ton yaş çay yaprağı üretti.
Kalabalıkların Etrafında Şekillenen Günlük Bir Ritüel
Günümüzde çay, Türkiye’nin en çok sevilen ve sudan sonra en çok tüketilen içeceği konumunda. Çay Araştırma ve Uygulama Merkezi’nin verilerine göre, nüfusun %96’sı her gün çay içiyor ve ülke genelinde günlük olarak tam 245 milyon bardak çay tüketiliyor.
Günde dört demlik çay tükettiğini belirten 37 yaşındaki Şeyma Tunç için çay, tarihsel yükselişinin bu kadar yeni olduğunu öğrenince şaşırsa da, Türk kimliğinden ayrı düşünülemez bir unsur.
Tunç, bu konudaki düşüncelerini şu sözlerle dile getiriyor: “Çay, Türk kimliğinin ayrılmaz bir parçasıdır. Kesinlikle. Çay kalabalığı sever. Biz de kalabalık bir toplumuz. Kahveyi tek başınıza içersiniz.”
Çayı aynı zamanda Türk misafirperverliğinin ritmiyle de bağdaştıran Derinbay, misafirler geldiğinde çayın genellikle çoktan büyük miktarlarda demlenmiş ve anında ikrama hazır halde bulunduğunu belirtiyor.
Genç nesiller giderek üçüncü nesil kahvecilere ve yeni demleme alışkanlıklarına ilgi duysa da, Derinbay çay kültürünün de yeni çay evleri, yeşil çay, oolong, matcha ve bubble tea (baloncuklu çay) gibi yeniliklerle değişime uğradığını ifade ediyor.
Derinbay süreci şu ifadelerle özetliyor: “Gördüğümüz şey çeşitlenme ve bireyselleşmedir. Her iki içecek de yerel anlamlarını korurken küresel etkilere uyum sağlıyor ve gelişiyor.”
